Photo by Boris Kačan

Przepiękny kraj, w którym nawet murki bez zaprawy są dziełami sztuki

Czy kiedykolwiek lecąc nisko nad ziemią podziwiałeś widoki na chorwackie wyspy i wybrzeża oraz kolaż murków zbudowanych bez zaprawy i zachowanych nawet w niektórych przypadkach przez kilka tysięcy lat? Ludzie żartują, że budowniczowie w ten sposób bawili się zimą, kiedy mieli mniej pracy i konkurowali ze sobą o to, kto zbuduje najlepszy murek bez zaprawy, ale prawdziwy powód powstania tych murków bez zaprawy jest o wiele ciekawszy, tak samo jak szczególna sztuka budowy tych obiektów w Chorwacji.

Sztuka budowy bez zaprawy w Chorwacji została uznana na poziomie światowym w listopadzie 2018 roku, kiedy została ona wpisana na Reprezentacyjną Listę Dziedzictwa Niematerialnego Ludzkości UNESCO.

 

Mimo iż wygląda bardzo prosto, składanie kamieni jednego na drugim to nie tylko to. Sztuka budowy bez zaprawy ma kilka tysięcy lat. Wystarczy spojrzeć na Starogradsko polje na wyspie Hvar, które znajduje się na Liście Miejsc Światowego Dziedzictwa UNESCO i gdzie takie murki budowano w celu podzielenia terenu, a wiele z nich zachowało się do dziś.  

 

Murki bez zaprawy budowano z różnych powodów, a budowane są również w różnych stylach. W niektórych przypadkach potrzebne były z powodów rolniczych. Starając się, żeby ziemia była urodzajna, kamienie wyciągano z ziemi i składano, żeby ułatwić uprawy i aby służyły jako miedza. Murki bez zaprawy służyły również jako ochrona dla ludzi i zwierząt przed silną borą na wyspach takich jak Pag.

Na niektórych wyspach znajdują się piękne murki bez zaprawy, które powstały w czasach Liburnów. Liburnowie jako prawdziwi kolonizatorzy zbudowali murki, żeby oznaczyć swoje terytorium, a fakt że zachowały się do dziś świadczy o tym, jak bardzo zdolni byli ich budowniczowie. Budowle bez zaprawy są prawdziwą sztuką, ponieważ chodzi o budowę struktury kamiennej bez jakiejkolwiek zaprawy i to gołymi rękami, które były jedynym narzędziem.

 

Najbardziej obrazowym przykładem murków bez zaprawowych, przynajmniej z perspektywy ptaka, z pewnością będzie wysepka Baljenac. Mimo że jej powierzchnia to zaledwie 0,14 km2, na Baljencu znajduje się aż 23 km murków bez zaprawy. I to nie wszystko. Kształt wyspy i jej sieć murków bez zaprawy wyglądają jak wielki odcisk palca. Odcisk palca jest symbolem Chorwacji, ponieważ ojciec daktyloskopii, Ivan Vučetić, pochodził z Hvaru.

Jeszcze jeden szczególny przykład murków bez zaprawy na lądzie to zabytkowe winnice primošteńskie, których winorośle wyciągają to najlepsze z podłoża, a chronione są właśnie świetnie zbudowanymi murkami bez zaprawy. Dawniej była to ciężka praca a obecnie z jej wyników korzystają miejscowi i turyści, którzy mogą spróbować świetnego tutejszego wina.

Jednak nie można zapomnieć o tym, że technika budowy murów bez zaprawy nie jest wykorzystywana tylko do murów. Od Istrii po Dalmację można znaleźć kilka charakterystycznych stylów kamiennych schronień, które służyły jako miejsce odpoczynku pracowników na polach, jak również schronienie przed złą pogodą. Te kamienne domki były zazwyczaj wystarczająco wysokie, żeby osoba mogła w nich stać i miały różne cechy. Niektóre posiadały spiczaste dachy, np. kažuny na Istrii, a niektóre swoje dachy miały okrągłe, np. bunje w Dalmacji.

W Chorwacji w ostatnich latach coraz większym zainteresowaniem cieszą się tradycyjne zawody i dlatego obecnie wykłady i warsztaty na temat budowli bez zaprawy odbywają się w różnych miejscach, np. w Velim Grablju na Hvarze, gdzie co roku Festiwal Lawendy zaczyna się od warsztatów na temat budowli bez zaprawy. Ale jeżeli chcesz zobaczyć to, co najlepsze musisz się wybrać w jedno miejsce…

Dragodid.

Nazwany od wioski o tej samej nazwie, która jest okresowo niezamieszkała, a składa się z kamiennych domów na wyspie Vis, projekt Dragodid miał tak duży wpływ na zachowanie i promocję bezzaprawowych i innych autentycznych technik budowlanych, że w 2011 otrzymał nagrodę Unii Europejskiej za dziedzictwo kulturowe Europa Nostra. W 2018 roku w Dragodidzie odbyły się warsztaty dla międzynarodowych studentów architektury, podczas których określone części wioski zostały ponownie, uważnie odbudowane przy pomocy dawnej tradycyjnej techniki. Chodzi o inicjatywę, która rozpowszechniła się daleko poza granice tej wioski od samego początku w 2010 roku, a w ramach niej, między innymi została opublikowana broszura o technikach budowy.

Z tego właśnie powodu kiedy następnym razem zatrzymasz się, żeby podziwiać piękno chorwackiego dziedzictwa bezzaprawowego, przypomnij sobie pracę, która została włożona w ich budowę i ile problemów przecierpiano, żeby stworzyć te piękne widoki, które dziś podziwiamy.