Photo by Boris Kačan

Een prachtig land waar zelfs de stenen muren kunstwerken zijn

Ben je ooit laag over de Kroatische eilanden en kust gevlogen en heb je dan genoten van de lappendeken van stenen muren, perfect gebouwd zonder enig metselwerk en in sommige gevallen wel duizenden jaren oud? Er worden wel grappen gemaakt dat de muren zijn ontstaan als vorm van entertainment tijdens de trage wintermaanden, die de bouwers doorkwamen met een competitie Wie bouwt de beste stenen muur?. Maar de echte redenen voor het bestaan van deze muren zijn fascinerend, net zoals de zeer gespecialiseerde vaardigheid van stapelmuren bouwen zelf.

De kennis en kunde van het bouwen van stapelmuren in Kroatië kregen in november 2018 internationaal erkenning toen deze bouwvorm op de representatieve lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid van UNESCO kwam.

 

De muren zien er misschien uit als simpel op elkaar gestapelde stenen, maar het bouwen van stapelmuren is allerminst simpel. De kunst is al enkele duizenden jaren oud, zoals bijvoorbeeld op het veld van Stari Grad (Starigradsko polje) op Hvar, een UNESCO werelderfgoed locatie waar dit soort muren zijn gebouwd om het land te verdelen. Veel van die muren staan er vandaag de dag nog altijd.

 

De redenen voor het bouwen van stapelmuren (suhozidi in het Kroatisch) en de bouwstijlen variëren aanzienlijk. Soms zijn er landbouwkundige redenen. In een poging om iets vruchtbaar uit de grond te krijgen werden de stenen uit de aarde verwijderd en opgestapeld om gewassen te laten groeien. De stenen dienden tegelijkertijd ook als afbakening van de landbouwgrond. De stapelmuren werden ook gebouwd ter bescherming van mensen en vee tegen de felle bura, een koude noordoostelijke wind, op eilanden als Pag.

Sommige eilanden hebben spectaculaire muren die dateren uit de tijd van de Liburniërs, nog van ver voor de Romeinse tijd. De Liburniërs waren de eersten die dit gebied koloniseerden en muren bouwden om hun territoria af te zetten. Het feit dat die muren nog steeds staan is een bewijs van de vaardigheid van de bouwers. Het bouwen van stapelmuren is niet zomaar een vaardigheid; stenen moeten stevig op elkaar geplaatst worden zonder enig metselwerk, met alleen de blote handen als gereedschap.

 

Het piepkleine eilandje Baljenac heeft misschien wel het indrukwekkendste voorbeeld van stapelmuren, helemaal als je het vanuit de lucht bekijkt. Het eilandje is maar 0,14km2 groot, maar heeft wel 23 kilometer aan stapelmuren. Door de vorm van het eiland en het ingewikkelde netwerk van muren lijkt het op een grote vingerafdruk. De vingerafdruk is natuurlijk een symbool van Kroatië, want de godfathervan de dactyloscopie, Ivan Vučetić, komt van het eiland Hvar.

Een ander bijzonder voorbeeld van stapelmuren, op het vasteland van Kroatië, zijn de wijngaarden van Primošten. De wijnranken leven zo goed en zo kwaad als het kan op de arme grond en worden beschermd door uitstekend geconstrueerde stapelmuren. Het was lichamelijk zeer zwaar werk vroeger, maar de lokale bevolking en toeristen plukken er tot op de dag van vandaag de vruchten van, mede in de vorm van de excellente wijnen van Primošten.

De techniek van het bouwen door stenen te stapelen was overigens niet beperkt tot muren. Er zijn ook verschillende types stenen schuilplaatsen te vinden in de gebieden van Istrië tot Dalmatië waar veldwerkers konden uitrusten of schuilen bij noodweer. Deze stenen huizen waren normaal gesproken hoog genoeg voor een persoon om in te staan, maar de precieze bouwvorm varieerde sterk, van de kažun in Istrië, een bouwwerk met een kegelvormig dak, tot de ronde bunja in Dalmatië.

De afgelopen jaren komt er in Kroatië steeds meer interesse voor traditionele manieren van werken en het is nu op verschillende plekken ook mogelijk om workshops te volgen over stapelmuren. Dit kan bijvoorbeeld op Hvar waar het Lavendelfestival ieder jaar begint met een workshop stapelmuren. Maar er is slechts een plaats waar je echt het beste van het beste krijgt…

Dragodid.

Het Dragodid project is vernoemd naar het gelijknamige stenen dorp op het eiland Vis dat slechts nog sporadisch bewoond wordt. Het project heeft zon grote invloed gehad op het bewaren en promoten van de stapeltechniek en andere authentieke bouwtechnieken dat het in 2011 de Europa Nostra-prijs voor cultureel erfgoed van de Europese Unie heeft gekregen. Dit jaar is er een workshop voor internationale architectuurstudenten gehouden waarbij delen van het dorp zeer precies zijn nagebouwd met traditionele technieken. Het is een initiatief dat sinds de start in 2010 invloed heeft gehad ver voorbij de grenzen van het dorp, waaronder publicaties van brochures over bouwtechnieken.

Dus sta de volgende keer dat je de schoonheid van de Kroatische stapelmuren komt bewonderen even stil bij zowel de arbeid die erin is gaan zitten als de ontberingen die de bouwers hebben doorstaan zodat wij vandaag de dag van een spectaculair uitzicht kunnen genieten.